आर.सी. कोइराला
२०८२।०५।२५ काठमाण्डौ ।
नेपालमा हालै सम्पन्न भएको Gen-Z आन्दोलन नेपाली राजनीति र समाजमा एउटा महत्वपूर्ण मोडको रूपमा आएको छ । यो आन्दोलन मुख्यतया युवापुस्ताले अगुवाइ गरेको हो जसको मूल उद्देश्य भ्रष्ट्राचारको अन्त्य, पारदर्शी शासन र प्रभावकारी सुसासन सुनिश्चित गर्नु हो । Gen-Z आन्दोलनले नेपालको राजनीतिक, सामाजिक र कूटनीतिक दिशाबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ । भ्रष्ट्राचारविरुद्धको हुंकार र सुसासनको मागले नेपाली जनमानसमा नयाँ चेतना जगाएको छ। Gen-Z आन्दोलन केवल असन्तोषको विस्फोट मात्र होइन, नेपालको राजनीतिक संस्कृति परिवर्तनको चेतावनी हो। यो आन्दोलनले सरकारलाई जवाफदेही र उत्तरदायी बनाउन दबाब सिर्जना गरेको छ। यद्यपि तत्कालीन क्षति पीडादायी छ, दीर्घकालीन दृष्टिले यसले नेपाली लोकतन्त्रलाई अझ सबल, पारदर्शी र युवा-मैत्री बनाउन सक्ने संकेत देखाएको छ। शासन सम्हाल्ने एक जना व्यक्तिको अहंका कारण कुनै देश कसरी बर्बाद हुन्छ भन्ने अब अहिलेको पुस्ताले इतिहास पढ्नु परेन । संसारका अन्य कुनै मुलुकका खबर अब हेर्नु देख्नु परेन । भदौ २३ र २४ गते दुई दिनमा नेपालका सबै शासकीय संरचना ढलेर शून्यमा पुगेका छन् । अस्तित्वविहीन खरानी भएका छन् । नेपाल राज्यका तीन अंग कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाका भौतिक संरचना जलेर नस्ट भएका छन् । नेपालका इतिहासदेखिका शासकीय संरचनाका सबै अभिलेखहरु धुँवा बनेर उडेका छन् ।
आन्दोलनको पृष्ठभूमि
नेपालमा दशकौँदेखि राजनीतिक अस्थिरता, सत्ता-स्वार्थमा आधारित गठबन्धन र सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोगले नागरिकमा असन्तोष बढ्दै गएको थियो। विशेषगरी Gen-Z पुस्ता, जसले लोकतन्त्रको उपज मात्र देखेको तर यसको प्रतिफल वास्तविक जीवनमा महसुस गर्न नसकेको अनुभूति गरेको थियो, सडकमा ओर्लिन बाध्य भयो।
आन्दोलनको स्वरूपः युवापुस्ताले नेतृत्व गरेको यो आन्दोलनले पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सशक्त शासन व्यवस्थाको माग गर्यो। शासकीय संरचनामा वर्षौदेखि हाली मुहाली गर्ने नेताहरुलाई आन्दोलनकारीले मुख्य निशाना बनाएर आक्रमण गरेका थिए । यसका कारण धेरै नेताहरु घाइते समेत भएका छन् ।
आन्दोलनमा डिजिटल प्लेटफर्म र सामाजिक सञ्जालको व्यापक प्रयोग भयो । स्वतःस्फुर्त रुपमा हजारौ युवाहरु सडकमा उत्रिए ।
आन्दोलनमारीहरुले शक्तिशाली आवाज उठाउँदै भ्रष्ट्राचारविरुद्धको राष्ट्रिय अजेन्डा निर्माण गरे। यी सबै घटनाले आन्दोलनलाई मात्र होइन, राज्यको विश्वसनीयतालाई पनि चुनौती दिएको छ।
सरकारको भूमिका
सरकारले आन्दोलनलाई प्रारम्भमा सामान्य असन्तोषका रूपमा लिएको देखियो। तर आन्दोलनले व्यापक जनसमर्थन पाउन थालेपछि सरकारले केही हदसम्म संवाद र आश्वासन दिने प्रयास गर्यो। । यसैगरि युवा तथा विद्यार्थी प्रदर्शनकारीमाथि कारबाही, केही स्थानमा अनावश्यक अत्यधिक बल प्रयोग धरपकड र गोलि वर्साउने अधिकार प्रत्यायोजनले थप उग्र रुप लियो । सरकारले युवा शक्तिको आँकलन गर्न नसक्नु अर्को दुर्भाग्य वन्यो । सरकारले सुरुमा आन्दोलनलाई हल्का रूपमा लियो तर आन्दोलन तीव्र बनेपछि संवादको प्रयास,आंशिक वाचा र कतिपय अवस्थामा दमन प्रयोग गर्यो । यसैगरि कतिपय सत्ताधारी मन्त्री,पुर्वमन्त्री तथा सभासद लगायतका घरवाट पैसाको वोरा तथा वहुमुल्य धातु भेटीनुले आन्दोदनले झन उग्र रुप लिनुका साथै आन्दोलनलाई अझ भावनात्मक र व्यापक बनायो।
धनजनको क्षति
आन्दोलनका क्रममा केही अमूल्य मानव जीवनको क्षति, सयौँ घाइते र सार्वजनिक सम्पत्तिमा नोक्सानी भएको तथ्य उजागर भएका छन्। यो क्षति राज्यको दमन र आन्दोलनको तीव्रता दुवै कारणले भएको देखिन्छ। मृतक र घाइतेहरूलाई न्याय र उचित क्षतिपूर्ति माग अझै पनि प्रमुख एजेन्डा बनेको छ।
Gen-Z आन्दोलनले नेपाली राजनीतिमा दिएका केही महत्वपूर्ण संकेतहरूः
नेतृत्वको माग – पुरानो पुस्ताको निराशाजनक शासनशैलीले युवामा वैकल्पिक नेतृत्वप्रतिको आस्था बढाएको छ।
युवा शक्ति राजनीतिक मुख्यधारा – अब युवा पुस्ताले केवल मतदाता मात्र नभई नीतिनिर्माणमा प्रत्यक्ष भूमिका खोज्नेछन्।
प्रणालीगत सुधारको दबाब – पारदर्शिता, जवाफदेहिता र डिजिटलाइजेशनमार्फत राज्य संयन्त्र सुधार्नुपर्ने बाध्यता बढेको छ।
वैकल्पिक राजनीतिक दल वा आन्दोलनको सम्भावना – यदि परम्परागत दलहरूले माग सम्बोधन गरेनन् भने Gen-Z बाट नयाँ राजनीतिक शक्ति उदाउने प्रबल सम्भावना छ।
सम्भावित भविष्यको राजनीति
Gen-Z आन्दोलनले देखाएको भविष्यको बाटो यस्तो देखिन्छः
रानो नेतृत्वमा प्रश्नचिन्ह – अब पुराना दल र जेल नेल भोगेका नेताले मात्र भविष्य निर्माण गर्न सक्ने छैनन्।
युवा पुस्ताको राजनीतिक प्रवेश – युवाले राजनीतिक नेतृत्वमा प्रत्यक्ष सहभागिता र अपनत्व खोज्नेछन्।
डिजिटलाइजेशन र पारदर्शिता – राज्य व्यवस्था तथा सु सासनमा सूचना प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग अपरिहार्य हुनेछ।
वैकल्पिक राजनीतिक शक्ति – यदि पुराना दलहरूले सुधार नगरे भने नयाँ दल वा आन्दोलन उदाउने सम्भावना उच्च छ।
विदेशी चलखेलको सम्भावना
नेपाल भूराजनीतिक दृष्टिले संवेदनशील क्षेत्र मा रहेकोले यहाँको राजनीतिक उतारचढावमा विदेशी शक्तिहरू सक्रिय हुने सम्भावना रहन्छ।
छीमेकी मुलुकहरू (भारत, चीन) ले आफ्नो रणनीतिक स्वार्थ अनुसार हस्तक्षेप गर्न सक्ने जोखिम छ।
पाश्चात्य मुलुकहरू र अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरू ले लोकतन्त्र, मानवअधिकार र सुशासनको नाममा आफ्नो प्रभाव जमाउने प्रयास गर्न सक्छन्। यदि आन्तरिक राजनीति कमजोर र विभाजित रह्यो भने विदेशी चलखेल अझ बढ्ने निश्चित छ।
सम्पूर्ण नेपालीले खेल्नुपर्ने भूमिका
नेपालको भविष्य केवल राजनीतिक नेतामात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली समाजको जागरणमा निर्भर छ।
युवाको जागरणलाई निरन्तरता दिनु – आन्दोलनलाई अल्पकालीन भावनामा सीमित नगरी दीर्घकालीन सुधारको दिशामा लैजानु।सचेत नागरिकको भूमिका – भ्रष्ट्राचार र अनियमितताविरुद्ध निरन्तर दबाब सिर्जना गर्न नागरिक समाज, मिडिया र सरोकारवालाले सक्रिय रहनु ।
राष्ट्रिय एकताको रक्षा – विभाजनकारी राजनीति वा विदेशी स्वार्थले असर नपार्ने गरी सबै नेपाली एक भएर अघि बढ्नु।
संस्थागत सुधारको माग – कर्मचारीतन्त्र, न्यायपालिका प्रहरी, शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता संवैधानिक र सार्वजनिक संस्थाहरूलाई स्वतन्त्र, पारदर्शी र जवाफदेही बनाउन निरन्तर दबाब दिनु ।
Gen-Z आन्दोलन केवल असन्तोषको विस्फोट मात्र होइन, नेपालको राजनीतिक यात्राको नयाँ सुरुवात हो । यसले पुराना राजनीतिक संरचनालाई चुनौती दिएको छ र भावी नेपालको रुपरेखालाई युवा पुस्ताको हातमा सुम्पिएको छ। विदेशी चलखेलको सम्भावना रहन्छ तर यदि सम्पूर्ण नेपाली एकजुट भएर राष्ट्रहितमा अग्रसर भए भने आत्मनिर्भर, पारदर्शी र जवाफदेही लोकतान्त्रिक नेपाल निर्माण सम्भव छ।
