२९ असोज, काठमाडौं । वर्ष २०२४ को अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार तीन अमेरिकी अर्थशास्त्रीलाई संयुक्त रूपमा प्रदान गरिने ईकोनोमीपृस्टले जनाएको छ । समाजमा संस्थाहरूको महत्त्व र यसले आर्थिक वृद्धिलाई बढावा दिन कसरी काम गर्न सकिन्छ भन्ने बारेमा गरिएको विशेष अध्ययनले यो पुरस्कार प्राप्त गरेको ।
म्यासाचुसेट्स इन्स्टिट्यूट अफ टेक्नोलोजीका डारोन एसिमोग्लु, सोही इन्स्टिट्यूटका साइमन जोन्सन र सिकागो विश्वविद्यालयका जेम्स रोबिन्सनलाई पुरस्कार समितिले पुरस्कृत गर्ने निर्यण गरेको छ ।
डरोन एसेमोग्लु, साइमन जोन्सन र जेम्स ए रोबिन्सनले गरेको कामले “देशको समृद्धिका लागि सामाजिक संस्थाहरूको महत्त्व देखाएको छ,” रोयल स्वीडिश एकेडेमी अफ साइन्सेजको नोबेल समितिले स्टकहोममा भएको घोषणामा भन्यो।
एसेमोग्लु र जोनसन म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीमा काम गर्छन्, जबकि रोबिन्सनले शिकागो विश्वविद्यालयमा आफ्नो अनुसन्धान गर्छन्।
अर्थशास्त्रमा पुरस्कारका लागि समितिका अध्यक्ष जेकोब स्वेन्सनले भने कि उनीहरूको विश्लेषणले “देशहरू असफल वा सफल हुनुको मूल कारणहरूको धेरै गहिरो बुझाइ प्रदान गरेको छ।”
ग्रीसको एथेन्समा रहेको एकेडेमीमा पुगेका टर्कीमा जन्मेका ५७ वर्षीय एसेमोग्लुले उक्त अवार्डबाट आफू छक्क परेको बताए ।
एसोसिएटेड प्रेससँगको अन्तर्वार्तामा ६४ वर्षीय रोबिन्सनले दमनकारी राजनीतिक व्यवस्था कायम राख्दासम्म चीनले आफ्नो आर्थिक समृद्धिलाई निरन्तरता दिन सक्छ भन्नेमा आफूलाई शंका रहेको बताउदै समावेशी र संस्थाहरुको विभिन्न समुहको आधारमा स्थापीत समाज नै दिगो रहने वताए ।
“४० ५० वर्षसम्म राम्रो काम गर्ने समाजको विश्व इतिहासमा धेरै उदाहरणहरू छन्,” रोबिन्सनले फोनमा भने। “तपाईले के देख्नुहुन्छ त्यो कहिल्यै दिगो हुँदैन। सोभियत संघले ५० वा ६० वर्षसम्म राम्रो गर्यो पछिल्लो सायमा खस्किन शुरु गरेको छ ।
रोबिन्सनले भने कि धेरै समाजहरूले सफलतापूर्वक संक्रमण गरेका छन् जसलाई उहाँ, एसेमोग्लु र जोनसनले “समावेशी समाज” भन्नुहुन्छ। “संयुक्त राज्य अमेरिकालाई हेर्नुहोस्,” रोबिन्सनले भने। “यो दासत्व, विशेषाधिकारको देश थियो, जहाँ महिलाहरूलाई अर्थतन्त्रमा भाग लिन वा मतदान गर्न अनुमति थिएन।”
“प्रत्येक देश जुन हाल अपेक्षाकृत समावेशी र खुला छ त्यो संक्रमण भयो,” उनले थपे। “आधुनिक संसारमा, तपाईंले दक्षिण कोरियामा, ताइवानमा, मौरिससमा देख्नुभएको छ।”
एसेमोग्लुले सोमबार चिन्ता व्यक्त गरे कि संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोपका प्रजातान्त्रिक संस्थाहरूले जनसंख्याको समर्थन गुमाउँदै छन्।
“लोकतन्त्रको लागि समर्थन सधैं न्यून छ, विशेष गरी अमेरिकामा, तर ग्रीस र बेलायत र फ्रान्समा पनि,” एसेमोग्लुले एथेन्स उपनगरमा सम्मेलनको छेउमा भने। “र मलाई लाग्छ कि यो लोकतन्त्रबाट जनता कसरी निराश छन् भन्ने प्रतीक हो,” उनले भने। “उनीहरू सोच्छन् कि लोकतन्त्रले वाचा गरेको कुरा पूरा गर्न सकेन।”
रोविन्सनले ले सहमत गर्नुभयो। “स्पष्ट छ, तपाईले यस देशका समावेशी संस्थाहरूमा आक्रमण गर्नुभयो,” उनले भने। “तपाईसँग राष्ट्रपतिको उम्मेदवार थियो जसले गत चुनाव हारे भनेर अस्वीकार गर्यो। त्यसैले राष्ट्रपति (डोनाल्ड) ट्रम्पले नागरिकहरूको लोकतान्त्रिक शासनलाई अस्वीकार गरे।अवश्य पनि, म चिन्तित छु। म चिन्तित नागरिक हुँ।”
अर्थशास्त्र पुरस्कार औपचारिक रूपमा अल्फ्रेड नोबेलको स्मृतिमा अर्थशास्त्रमा बैंक अफ स्वीडेन पुरस्कार भनेर चिनिन्छ। केन्द्रीय बैंकले सन् १९६८ मा डाइनामाइट आविष्कार गर्ने र पाँचवटा नोबेल पुरस्कार स्थापना गर्ने १९ औं शताब्दीका स्विडेनी व्यापारी र रसायनशास्त्री नोबेलको सम्झनामा स्थापना गरेको हो।
यद्यपि नोबेल शुद्धतावादीहरूले अर्थशास्त्र पुरस्कार प्राविधिक रूपमा नोबेल पुरस्कार होइन भन्ने कुरामा जोड दिए तापनि, यो सधैं १० डिसेम्बर, १८९६ देखि नोबेलको मृत्युको वार्षिकोत्सवमा अर्थशास्त्र सँग सम्वन्धित क्षेत्रमा खोज तथा अनुसन्धान गर्ने व्यक्तिहरुलाई प्रदान गरिन्छ।
